اين قسمت كتب مشهورى تأليف كرده‌اند ، گذشته از اينها مؤتلف و مختلف را نيز جداگانه تأليف ميكنند . و عالمان در دانش‌هاى حديث كتب بسيارى تأليف كرده‌اند و از بزرگان و پيشوايان آنان بايد ابو عبد الله حاكم را نام برد كه تأليفات وى در اين باره مشهور است و او كسى است كه اين دانش را تهذيب كرده و محاسن آن را نمودار ساخته است و مشهورترين تأليف متأخران در اين باره كتاب ابو عمرو بن صلاح است كه در اوائل قرن هفتم مىزيست و به دنبال وى محى الدين نووى مانند كتاب ابو عمرو تأليفى كرد و همان شيوهء او را برگزيد . و فن حديث داراى هدفى شريف است ، زيرا اين فن عبارت از شناختن قواعدى است كه بدانها سنت‌هاى منقول از صاحب شريعت حفظ مىشود » [ 1 ] [ و مسندهاى ديگرى نيز به مسندهاى پنجگانهء ياد - كرده ملحق شده است مانند مسند ابو داود طيالسى و بزار و عبد بن حميد و دارمى و ابو يعلى موصلى و امام احمد ( ابن حنبل ) كه به قول ابن صلاح به قصد روايت مسندها از صحابه تأليف شده است بىآنكه بتوان به آنها استدلال كرد . و از امام احمد روايت شده است كه وى به پسرش عبد الله دربارهء كتاب مسندش گفت : اين كتاب مشتمل بر سى و يك هزار حديث است و حتى گروهى از اصحاب امام احمد گفته‌اند امام احمد مسند را براى ما قرائت كرده و گفته است اين كتاب را از ميان هفتصد و پنجاه هزار حديث برگزيده‌ام و هر يك از احاديث نبوى كه مورد اختلاف مسلمانان واقع شده باشد و آن را در اين مسند نيابند ، چنين حديثى حجت نخواهد بود . و اين نشان مىدهد كه استدلال بكليهء حديث‌هاى مسند او صحيح است و مخالف گفتار ابن الصلاح مىباشد ، و اين قسمت را از كتاب مناقب امام احمد تأليف ابن جوزى نقل كردم ] [ 2 ] . و در اين روزگار هيچ گونه حديثى تخريج نمىگردد و استدراك آن را بر عهدهء متقدمان گذاشته‌اند ، زيرا عادت گواهى مىدهد كه آن

--> [ 1 - ) ] مطالب داخل گيومه را كاترمر در حاشيهء چاپ پاريس آورده و مىنويسد آنها را از نسخه‌هاى خطى C و D كه در دسترس وى بوده نقل كرده است . [ 2 - ) ] در چاپهاى مصر و بيروت نيست .